GIỮA HAI ĐỈNH NÚI

Chương 68: Sự kiện tranh biện sinh viên

Tháng Ba năm thứ hai Đại học.

Khánh Vy và Song Cường, dù học hai trường khác nhau, nhưng tiếng tăm của cặp đôi "Quái vật học thuật" này vẫn thỉnh thoảng được nhắc đến trong cộng đồng sinh viên nhờ những bảng thành tích dài ngoằng ở các cuộc thi.

Và cơ duyên lại đưa họ đứng chung một chiến tuyến, một lần nữa.

Lần này là Cuộc thi Tranh biện Sinh viên Toàn quốc (National Inter-varsity Debating Championship), một sân chơi hội tụ những bộ óc lập luận sắc bén nhất từ các trường Đại học. Ban tổ chức cho phép lập đội liên trường. Vy, với tư cách là chủ tịch Câu lạc bộ Tranh biện trường Luật, dĩ nhiên là đội trưởng. Nhưng cô thiếu một người nắm giữ vị trí Phản biện (Rebuttal) mảng số liệu.

Và không ai hoàn hảo cho vị trí đó hơn Song Cường.

Cuộc gọi mời gọi diễn ra rất ngắn gọn. Vy: "Tớ cần một cỗ máy xử lý số liệu để đập nát ngụy biện thống kê của đội Y Dược. Cậu tham gia không?" Cường: "Đọc tài liệu. Hẹn ở thư viện Quốc gia lúc 7h tối."

Và thế là, bộ đôi huyền thoại của trường chuyên Nguyễn Du ngày nào lại tái xuất. Khác chăng là giờ đây, họ không còn là hai đứa trẻ 17 tuổi cố gắng chứng tỏ cái tôi trước mặt nhau. Họ là hai sinh viên 19 tuổi đầy sắc sảo, tự tin và quan trọng nhất: họ là một cặp.

Trận Bán kết diễn ra tại hội trường lớn của Đại học Kinh tế Quốc dân. Chủ đề tranh biện cực kỳ hóc búa: "Chúng tôi tin rằng, việc ứng dụng Trí tuệ Nhân tạo trong đánh giá rủi ro tội phạm sẽ làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng xã hội."

Đội của Vy và Cường ở phe Phản đối (Opposition) - tức là phải bảo vệ việc ứng dụng AI.

Bầu không khí trong hội trường nóng hực. Đội Ủng hộ (Y Dược) vừa kết thúc bài diễn thuyết đầu tiên bằng một loạt những lập luận sắc bén về định kiến thuật toán (algorithmic bias), đưa ra các ví dụ về việc AI bắt giữ nhầm người da màu ở Mỹ.

Khán giả vỗ tay rầm rầm. Áp lực đè nặng lên phe Phản đối.

Khánh Vy ngồi ở bàn thi đấu, bình thản xoay bút. Cô quay sang nhìn Cường. Anh đang gõ máy tính liên tục với tốc độ chóng mặt, trích xuất hàng loạt báo cáo thống kê tội phạm từ các biểu đồ phức tạp.

Vy lên tiếng đầu tiên với vai trò Người thứ nhất (First Speaker). Cô đứng bật dậy, phong thái tự tin, nụ cười kiêu hãnh thường trực trên môi. Bằng giọng nói đanh thép và khả năng sử dụng ngôn từ bậc thầy, cô bắt đầu phản công.

"Đội Ủng hộ đang nhầm lẫn giữa lỗi của công cụ và lỗi của con người." Vy rành rọt từng chữ. "AI học từ dữ liệu chúng ta cung cấp. Nếu AI có định kiến, đó là vì xã hội của chúng ta vốn đã có định kiến. Việc ứng dụng AI không tạo ra sự bất bình đẳng mới, nó chỉ làm hiển thị sự bất bình đẳng đang tồn tại. Thay vì che giấu căn bệnh bằng cách loại bỏ chiếc máy quét, chúng ta phải dùng chiếc máy đó để nhìn rõ khối u và chữa trị nó!"

Một tràng pháo tay lớn vang lên từ phía khán giả trường Luật.

Nhưng đội Y Dược không vừa. Người phản biện thứ hai của họ lập tức tung ra đòn sát thủ: "Thưa phe Phản đối, các bạn nói rất hay về lý thuyết. Nhưng thực tế thì sao? Tỷ lệ sai số trong nhận diện khuôn mặt của AI với người da màu lên tới 34.7%. Một công cụ có tỷ lệ sai số cao như vậy được phép can thiệp vào sinh mạng pháp lý của con người sao?"

Cả hội trường nín thở. Một con số chí mạng.

Vy hơi nhíu mày, định đứng lên dùng lý lẽ pháp lý để phản biện. Nhưng Cường đã đưa tay chạm nhẹ vào tay cô, một cái chạm mang tính trấn an. "Để tớ." Anh nói nhỏ.

Song Cường đứng dậy, không mang theo giấy tờ, không cầm kịch bản. Anh tiến lại gần micro.

"Đội Ủng hộ vừa đưa ra con số 34.7%." Giọng Cường lạnh lùng, vang vọng khắp hội trường, mang theo sức nặng của một vị thẩm phán. "Nhưng các bạn đã cố tình giấu đi một thông tin quan trọng. Dữ liệu đó lấy từ báo cáo của MIT năm 2018. Còn theo báo cáo của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) năm 2022, với các thuật toán mới nhất, sự chênh lệch (demographic differential) đã giảm xuống chỉ còn dưới 0.1%."

Cường dừng một nhịp, ánh mắt quét qua đội đối thủ. "Hơn thế nữa, các bạn nói AI sai số. Nhưng các bạn có biết tỷ lệ sai số của các thẩm phán con người khi đánh giá rủi ro tội phạm là bao nhiêu không? Là 42%, và nó phụ thuộc vào việc thẩm phán đó vừa ăn trưa xong hay đang đói bụng."

Cả hội trường ồ lên.

"AI không hoàn hảo. Nhưng nó loại bỏ được yếu tố cảm tính độc hại của con người. Và đó là bước tiến lớn nhất để hướng tới sự công bằng tuyệt đối." Cường chốt lại, ngồi xuống.

Không có một kẽ hở nào. Một sự nghiền nát bằng số liệu hoàn toàn triệt để.

Đội Y Dược á khẩu.

Vy nhìn Cường, đôi mắt sáng bừng lên niềm kiêu hãnh. Không ai có thể làm việc đó tốt hơn anh. Sự kết hợp giữa bộ não xã hội học của Vy và bộ máy xử lý số liệu của Cường vẫn sắc bén và chết người như ngày nào ở vòng thi cấp Ba.

Khi trận đấu kết thúc với chiến thắng áp đảo thuộc về đội Phản đối, Vy và Cường bị bao vây bởi hàng tá sinh viên xin chụp ảnh.

Giữa đám đông ồn ào, Vy nghiêng đầu, thì thầm vào tai Cường: "Pha phản biện bằng số liệu của NIST đỉnh lắm. Cậu tìm ra nó lúc nào vậy?"

"Lúc đội bên kia đang ngụy biện." Cường đáp, vẻ mặt vẫn bình thản. "Và lúc tớ đang nhìn cậu mỉm cười trên sân khấu."

Vy khựng lại, hai má hơi hồng lên. Gã trai này học được cách thả thính bằng giọng điệu học thuật từ bao giờ thế này?

Những ngày tháng Đại học của họ đang được lấp đầy bằng những trận chiến trí tuệ, nơi cả hai cùng tỏa sáng trên đỉnh núi của riêng mình, nhưng ánh sáng của họ lại hòa quyện vào nhau, rực rỡ và không thể tách rời.