GIỮA HAI ĐỈNH NÚI

Chương 4: Điểm yếu và điểm mạnh

Tuần thứ hai của "bản hợp đồng chung chiến tuyến" trôi qua. Tiến độ công việc diễn ra một cách máy móc và đều đặn đến đáng ngạc nhiên. Không ai dẫm chân lên lĩnh vực của ai. Song Cường bận rộn với các dòng code Python để cào dữ liệu (crawl data) từ các diễn đàn học sinh, trong khi Khánh Vy đắm chìm trong việc thiết kế các thang đo tâm lý và bộ câu hỏi phỏng vấn sâu.

Họ vẫn giữ thói quen đến thư viện lúc năm rưỡi chiều, ngồi ở hai đầu chiếc bàn gỗ dài, duy trì thứ ngôn ngữ giao tiếp tối thiểu nhất có thể.

Cho đến một buổi chiều giữa tuần.

Theo thỏa thuận, hôm nay là ngày hai bên trao đổi chéo bản nháp đề cương thiết kế nghiên cứu của mình cho đối phương để ghép lại thành một bản nộp cho giáo viên hướng dẫn.

Song Cường đẩy chiếc USB về phía Khánh Vy trên mặt bàn kính. Vy cắm nó vào máy tính, mở file Word mang tên “Phan_Tich_Mo_Hinh_Du_Bao_SC”.

Cô lướt chuột. Đôi mắt sắc sảo của cô quét qua từng dòng văn bản. Phải thừa nhận, về mặt logic và cấu trúc toán học, bản thiết kế của Song Cường hoàn hảo đến mức không thể bắt lỗi. Các bước làm sạch dữ liệu, chọn thuật toán Random Forest để phân tích, các tham số kỹ thuật... tất cả đều chặt chẽ như một bộ bánh răng đồng hồ Thụy Sĩ.

Nhưng khi đọc đến phần "Định nghĩa các biến độc lập", lông mày Khánh Vy bắt đầu nhíu lại. Cô đọc lại lần thứ hai. Lần thứ ba. Một nụ cười nhạt hiện lên trên môi cô.

Vy gập màn hình máy tính lại một nửa, ngẩng đầu lên nhìn Cường. Anh đang đọc bản nháp của cô.

"Có vấn đề gì sao?" Song Cường lên tiếng mà không cần rời mắt khỏi màn hình của anh, dường như cảm nhận được ánh nhìn soi mói của cô.

"Thiết kế của cậu có một lỗ hổng lớn." Vy nói, giọng lạnh lùng. "Ở phần biến độc lập, cậu lấy 'Thời gian học thêm' và 'Điểm số trung bình' để chạy mô hình tương quan với mức độ stress. Cậu hoàn toàn bỏ qua yếu tố nhiễu về bối cảnh kinh tế - xã hội (Socioeconomic Status - SES)."

Song Cường nhăn mặt, cuối cùng cũng ngước lên. "Tôi không bỏ qua. Tôi đã loại bỏ những biến số không thể định lượng rõ ràng để giảm thiểu sai số của mô hình. Kinh tế gia đình là một thứ khó đo đạc chính xác vì học sinh thường có xu hướng nói dối về thu nhập của bố mẹ."

"Và đó chính là sự ngây thơ của dân Tự nhiên khi làm xã hội học." Khánh Vy dựa lưng vào ghế, khoanh tay trước ngực. "Cậu có biết rằng, một học sinh nhà nghèo học thêm 4 tiếng một ngày vì áp lực phải đổi đời, sẽ có mức độ stress và bản chất tâm lý hoàn toàn khác với một học sinh nhà giàu cũng học thêm 4 tiếng vì cha mẹ thuê gia sư xịn về ép học? Cùng là 4 tiếng, cùng một đầu ra điểm số, nhưng bản chất xã hội của biến số đó hoàn toàn khác nhau. Nếu cậu bỏ qua yếu tố kinh tế - xã hội, mô hình của cậu sẽ đánh đồng hai đối tượng này làm một. Kết quả dự báo của cậu sẽ bị thiên lệch (biased) trầm trọng."

Vy nói những lời đó không hề kiêng nể. Cô đang sử dụng thứ ngôn từ mổ xẻ lạnh như dao phẫu thuật, đâm thẳng vào điểm yếu cốt tử trong tư duy của những người quá lệ thuộc vào những con số bề mặt. Cô có thể đã im lặng, để mặc bản nháp này được nộp lên cô Hoàng, và để cô giáo tự chỉ ra lỗi sai của anh.

Nhưng cô không làm thế. Cô là người cầu toàn, và dự án này mang tên của cả hai người.

Song Cường im lặng. Mắt anh nhìn xoáy vào khoảng không giữa hai người, bộ não đang tua lại các lập luận mà Vy vừa đưa ra. Ba mươi giây trôi qua. Sự căng thẳng trong phòng có thể cắt ra thành từng khúc.

"Cô nói đúng." Cường đột ngột lên tiếng.

Không có sự phản kháng, không có sự biện minh ngụy biện nào. Anh thốt ra ba từ đó một cách nhẹ nhàng nhưng dứt khoát.

"Để khắc phục việc học sinh nói dối thu nhập, tôi sẽ thêm biến đại diện (proxy variables) như: 'Nghề nghiệp của bố mẹ', 'Phương tiện đi lại', và 'Hình thức học thêm' (tự học, học trung tâm hay gia sư riêng). Những biến này dễ đo đạc hơn và vẫn phản ánh được SES." Cường nói tiếp, tay lập tức gõ lạch cạch trên bàn phím để sửa lại đề cương.

Vy hơi sững người. Cô đã chuẩn bị sẵn đạn dược cho một cuộc cãi vã kéo dài ít nhất mười lăm phút. Nhưng gã trai này lại... thừa nhận sai lầm một cách thản nhiên và tìm ra giải pháp ngay tắp lự. Không tự ái, không giận dỗi. Sự lý trí của Song Cường đạt đến mức độ gần như tàn nhẫn với chính bản thân anh.

Anh ta không cảm ơn cô. Anh chỉ cắm đầu sửa lỗi. Và điều đó lại khiến Vy cảm thấy... nể phục.

Sáng hôm sau.

Vy bước vào lớp học, chưa kịp đặt cặp xuống thì một tờ giấy A4 bay đến, hạ cánh chính xác lên mặt bàn của cô. Song Cường, người ngồi cách cô ba dãy bàn, vừa thu tay về sau cú ném.

Vy mở tờ giấy ra. Đó là trang in bản nháp thiết kế khảo sát định tính của cô ngày hôm qua. Ở mục số 4, phần giả thuyết: “Sự thiếu quan tâm của gia đình dẫn đến sự suy giảm tự trọng của học sinh chuyên”, có một vòng tròn đỏ lớn được khoanh bằng bút mực, kèm theo những dòng chữ góc cạnh của Song Cường được ghi chú bên lề.

“Ngụy biện nhân quả (Causation vs Correlation). Mối tương quan nghịch giữa sự quan tâm của gia đình và lòng tự trọng không có nghĩa cái này gây ra cái kia. Có thể có biến ngoại lai: Việc học sinh bị điểm kém (biến Z) dẫn đến sự thất vọng và bỏ mặc của gia đình (biến X), đồng thời dẫn đến suy giảm tự trọng (biến Y). Cô đang đảo lộn trình tự thời gian của nguyên nhân và kết quả.”

Mặt Khánh Vy nóng bừng lên. Cô cắn chặt môi, đọc đi đọc lại dòng chữ đó.

Chết tiệt. Anh ta đúng. Cô đã mắc một lỗi ngụy biện logic cơ bản trong nghiên cứu xã hội học.

Vy ngẩng phắt lên nhìn về phía Song Cường. Anh đang chống cằm nhìn ra cửa sổ, hoàn toàn không để ý đến cô, vẻ mặt thản nhiên như thể việc vạch trần một lỗ hổng học thuật của thủ khoa Xã hội chỉ là một bài tập khởi động buổi sáng.

Cô vò nhẹ tờ giấy trong tay. Anh không châm chọc, không đắc ý. Anh phản đòn bằng chính cách cô đã làm với anh chiều qua: Lạnh lùng, chính xác, và sòng phẳng tuyệt đối.

"Một đổi một." Vy lầm bầm trong miệng.

Cô mở bút đỏ, gạch bỏ giả thuyết đó và viết lại một cách cẩn trọng hơn.

Sự hợp tác giữa họ là vậy. Không có những lời khen ngợi đãi bôi, không có sự nhượng bộ vị nể. Họ đóng vai trò như những viên đá mài của nhau, cọ xát đến tóe lửa, gọt giũa những góc cạnh đầy khiếm khuyết của đối phương bằng trí tuệ và sự nghiêm khắc tột độ.

Họ đang dần nhận ra: đỉnh núi của mình chưa phải là đỉnh cao nhất, nếu không có người ở đỉnh núi bên kia chỉ ra những đám mây mù che khuất tầm nhìn.