GIỮA HAI ĐỈNH NÚI

Chương 3: Thư viện vào buổi tối

Thư viện cũ của trường Nguyễn Du nằm tách biệt ở một góc khuôn viên rợp bóng cây cổ thụ. Nơi đây chứa những đầu sách từ hàng chục năm trước, mùi giấy ố vàng xen lẫn mùi ẩm mốc nhẹ luôn tạo ra một không gian ngưng đọng thời gian. Kể từ khi nhà trường xây dựng khu thư viện điện tử khang trang ở dãy nhà mới, thư viện cũ gần như bị lãng quên, chỉ còn vài giáo viên thi thoảng lui tới mượn tài liệu tham khảo sâu.

Phòng đọc nhỏ nằm tận cùng góc khuất của thư viện cũ chính là "cứ điểm" mà cô Hoàng đã giao cho Song Cường và Khánh Vy.

Năm giờ hai mươi lăm phút chiều.

Khánh Vy bước vào phòng đọc, trên tay ôm một xấp tài liệu xã hội học, tâm lý học và một cuốn sổ tay bìa da cứng. Cô đã nghĩ mình là người đến sớm nhất, như một thói quen luôn làm chủ tình hình. Tuy nhiên, khi cánh cửa gỗ kêu kẽo kẹt mở ra, cô khựng lại.

Song Cường đã ở đó.

Anh ngồi ở chiếc bàn gỗ dài, lưng quay ra cửa sổ, ánh sáng của buổi hoàng hôn hắt một vệt dài lên sườn mặt anh. Trên bàn, chiếc laptop đã mở sáng màn hình, bên cạnh là vài cuốn sách xác suất thống kê dày cộp và một ly nước lọc. Anh đang đeo tai nghe, ngón tay gõ phím với tốc độ đáng kinh ngạc, hoàn toàn chìm đắm vào thế giới của những con số, không hề liếc mắt lên khi nghe tiếng cửa mở.

Anh đến sớm hơn cô, ít nhất là nửa tiếng.

Vy khẽ nhíu mày, cảm giác tính hiếu thắng bị khiêu khích nhẹ. Cô bước vào, chọn vị trí ngồi ở đầu bàn bên kia, cách anh một khoảng xa nhất có thể. Đặt sách vở xuống một cách dứt khoát nhưng không tạo ra tiếng ồn dư thừa, Vy cũng mở laptop của mình ra.

Quy tắc bất thành văn được thiết lập ngay lập tức: Không ai chào hỏi, không ai nói chuyện phiếm, không ai nhìn ai.

Sự im lặng bao trùm căn phòng nhỏ. Chỉ còn lại tiếng quạt trần quay lạch cạch trên đỉnh đầu, tiếng chim lích chích ngoài cành phượng vĩ và tiếng gõ bàn phím lách cách phát ra từ hai góc bàn.

Khánh Vy bắt đầu chìm vào phần việc của mình. Cô cần tổng hợp các lý thuyết về "Áp lực đồng trang lứa" (Peer pressure) và "Hội chứng kẻ mạo danh" (Imposter syndrome) để xây dựng bộ khung câu hỏi cho khảo sát định tính. Cô đọc, ghi chú, đánh dấu, nhíu mày, rồi lại đọc. Đầu óc cô vận hành với công suất tối đa, cố gắng tìm ra những điểm gãy trong tâm lý học sinh chuyên để đưa ra các giả thuyết nghiên cứu sắc bén nhất.

Hơn một tiếng đồng hồ trôi qua. Bóng tối bắt đầu buông xuống bên ngoài cửa sổ, nuốt chửng những tia sáng cuối cùng của ngày. Khánh Vy với tay bật chiếc đèn bàn màu vàng êm dịu.

Đó là lúc cô gặp rắc rối.

Để thiết kế một câu hỏi khảo sát đa điểm (Likert scale), cô cần xác định cách quy đổi trọng số cho các lựa chọn "Hoàn toàn đồng ý" đến "Hoàn toàn không đồng ý" sao cho dữ liệu khi thu về không bị nhiễu do xu hướng chọn đáp án trung lập của người châu Á. Cô lật tung hai cuốn sách phương pháp luận, cắn đuôi bút bi, lẩm bẩm trong miệng:

"Nếu dùng thang đo 5 điểm, độ lệch chuẩn sẽ bị bóp méo vì phần lớn học sinh sẽ có xu hướng chọn mức 3 để an toàn... Nếu chuyển sang thang 6 điểm ép buộc chọn thái độ, thì giá trị trung bình (mean) sẽ tính thế nào để so sánh với các nghiên cứu dùng thang 5 điểm trước đây? Phải dùng công thức chuẩn hóa Min-Max hay Z-score đây?"

Vy không định hỏi ai. Cô chỉ đang tự nói chuyện với chính mình, thói quen thường thấy khi bộ não não phải của cô phải vật lộn với những logic toán học của não trái.

Đột nhiên, từ góc bàn bên kia, tiếng gõ phím dừng bặt.

"Z-score." Một giọng nói trầm và phẳng vang lên trong không gian tĩnh mịch.

Vy giật mình, ngẩng phắt lên. Song Cường đã tháo một bên tai nghe ra từ lúc nào. Mắt anh vẫn dán chặt vào màn hình laptop của mình, mặt không đổi sắc.

"Gì cơ?" Vy hỏi lại, hơi bất ngờ vì sự phá vỡ im lặng đột ngột này.

"Cô đang thắc mắc việc chuẩn hóa thang đo." Cường nói, tay vẫn đặt hờ trên bàn phím. "Công thức Min-Max chỉ đưa dữ liệu về khoảng từ 0 đến 1, nó bảo toàn phân phối gốc. Nếu cô lo ngại dữ liệu bị lệch (skewness) do tâm lý chọn đáp án an toàn, cô phải dùng Z-score để đưa về phân phối chuẩn với trung bình bằng 0 và độ lệch chuẩn bằng 1. Khi đó, việc họ chọn thang 5 hay thang 6 không còn là rào cản khi so sánh nữa."

Khánh Vy mở to mắt. Anh ta không chỉ nghe thấy tiếng lẩm bẩm nhỏ xíu của cô, mà còn hiểu ngay lập tức cô đang kẹt ở điểm nào, và đưa ra giải pháp toán học hoàn hảo chỉ trong tích tắc. Cái đầu của tên thủ khoa Tự nhiên này nảy số nhanh đến mức đáng sợ.

Nhưng Vy là thủ khoa Xã hội, sự kiêu hãnh không cho phép cô thốt ra lời khen ngợi. Cô cố gắng duy trì vẻ mặt lạnh nhạt, gật đầu nhẹ: "Z-score. Công thức tính là lấy giá trị quan sát trừ đi trung bình mẫu rồi chia cho độ lệch chuẩn. Hợp lý."

"Đừng quên kiểm tra hệ số Cronbach's Alpha của bộ câu hỏi trước khi chạy Z-score. Nếu độ tin cậy dưới 0.7 thì mọi phép chuẩn hóa đều vô nghĩa." Anh bổ sung thêm một câu cuối, sắc bén và thực dụng, rồi đeo lại tai nghe, tiếp tục gõ phím như thể cuộc đối thoại ngắn ngủi vừa rồi chưa từng xảy ra.

Khánh Vy nhìn anh vài giây, rồi thu ánh mắt về màn hình của mình.

Tim cô đập nhanh hơn một nhịp, không phải vì rung động, mà vì cảm giác kích thích của sự thừa nhận. Suốt hai năm học, cô quen với việc tự mình giải quyết mọi thứ, hoặc tranh luận với những người không cùng đẳng cấp tư duy. Rất hiếm khi có người bắt kịp tốc độ suy nghĩ của cô, chưa nói đến việc đưa ra một câu trả lời chính xác và đi trước một bước như Cường vừa làm.

Cảm giác này... thật kỳ lạ.

Vy nhấc bút lên, ghi công thức Z-score vào mép sổ tay. Ở phía dưới, cô cố tình viết thêm một dòng nhỏ xíu bằng chữ in hoa: GÃ MÁY TÍNH HỮU DỤNG.

Hai tiếng đồng hồ nữa lại trôi qua trong im lặng.

Đến gần chín giờ tối, chú bảo vệ đi ngang qua gõ cửa nhắc nhở đã đến giờ khóa khu nhà. Khánh Vy vươn vai, gấp sách vở lại. Cô cảm thấy kiệt sức nhưng đầy thỏa mãn với khối lượng công việc đã giải quyết được.

Khi cô xách balo đứng dậy, Song Cường cũng vừa vặn tắt máy tính. Cả hai cùng bước ra khỏi thư viện, đi song song nhau trên hành lang tối mờ.

"Mai lại tiếp tục?" Vy hỏi, giọng đã bớt đi vài phần gay gắt so với hôm qua.

"Năm rưỡi." Anh đáp lại một từ ngắn gọn, bước chân không chậm lại.

Họ tách ra ở cổng trường, hai bóng lưng đi về hai hướng khác nhau dưới ánh đèn đường vàng vọt.

Buổi làm việc đầu tiên kết thúc. Không có cãi vã, không có mâu thuẫn. Chỉ có sự im lặng của hai kẻ quen làm việc độc lập, và một khoảnh khắc giao thoa nhỏ bé nhưng đánh dấu sự bắt đầu của một thứ gọi là "cộng tác".