GIỮA HAI ĐỈNH NÚI

Chương 2: Bản hợp đồng chung chiến tuyến

Phòng làm việc của Tổ Xã hội nằm ở tầng hai dãy nhà B, nơi luôn ngập tràn ánh sáng tự nhiên và thoang thoảng mùi trà hoa cúc của cô Hoàng. Thường thì, đây là không gian yên tĩnh dành cho việc chấm bài và thảo luận chuyên môn. Nhưng chiều nay, bầu không khí trong phòng lại mang một độ đặc quánh khác thường, ngột ngạt như trước một cơn dông báo bão.

Thầy Minh – Tổ trưởng tổ Tự nhiên – ngồi trên ghế sô-pha, hai tay đan vào nhau, ánh mắt luân chuyển giữa hai đứa học trò đang ngồi đối diện. Cô Hoàng ngồi cạnh thầy, đẩy gọng kính cận lên sống mũi, chờ đợi.

Khánh Vy và Song Cường ngồi cách nhau đúng một cái đệm ghế sô-pha nhỏ, nhưng khoảng cách giữa họ có vẻ như tương đương với khoảng cách từ Trái Đất đến sao Hỏa.

"Vậy, hai em đã có suy nghĩ gì về hướng đề tài chưa?" Cô Hoàng mở lời, phá vỡ sự im lặng. "Cô nhắc lại, cuộc thi này đòi hỏi sự tích hợp liên môn. Chúng ta cần một vấn đề đủ sức nặng về khoa học nhưng cũng phải mang giá trị xã hội sâu sắc."

Khánh Vy ngồi thẳng lưng, nhanh chóng lấy từ trong cặp ra một tập tài liệu mỏng đã được kẹp ghim cẩn thận. Cô đặt nó lên bàn kính, đẩy nhẹ về phía hai giáo viên.

"Thưa cô, em đề xuất đề tài về 'Tác động của kỳ vọng gia đình và nhà trường lên sức khỏe tâm thần của học sinh khối THPT chuyên'. Đây là một vấn đề cực kỳ cấp thiết. Các nghiên cứu hiện tại chỉ mới dừng ở mức độ khảo sát bề mặt, em muốn chúng ta đi sâu vào phân tích cơ chế tâm lý và sự chuyển dịch của các giá trị xã hội dẫn đến áp lực này." Giọng Vy rành mạch, rõ ràng, phong thái tự tin của một diễn giả đã quen đứng trước đám đông.

Song Cường chỉ đưa mắt nhìn lướt qua cái tựa đề trên trang giấy của Khánh Vy khoảng nửa giây, rồi lạnh lùng quay đi. Anh cũng rút từ trong balo ra một chiếc iPad, lướt vài cái rồi đặt lên bàn. Trên màn hình là những biểu đồ cột, biểu đồ tròn và các chuỗi số liệu phức tạp.

"Thưa thầy, thưa cô," Giọng Song Cường cất lên, trầm ổn và không mang một chút cảm xúc nào. "Những đề tài dạng 'sức khỏe tâm thần' hay 'áp lực học đường' đã quá bão hòa, cũ rích và sáo rỗng. Nó là thứ mà năm nào các trường cũng mang đi thi và giám khảo đã nhẵn mặt. Hơn nữa, việc đánh giá 'tâm lý' mang tính chủ quan cực kỳ cao, rất khó để định lượng và đưa ra một kết luận khoa học có độ tin cậy. Đề tài của em là: 'Ứng dụng mô hình khai phá dữ liệu (Data Mining) để phân tích và dự báo hiệu suất học tập dựa trên thói quen sinh hoạt và thông số môi trường'."

Cường dừng lại một nhịp, ngón tay lướt trên màn hình iPad. "Em sẽ thu thập một bộ dữ liệu lớn (Big Data) gồm hàng ngàn mẫu, chạy thuật toán Machine Learning để tìm ra quy luật. Đó mới là tính đột phá mà một cuộc thi Khoa học Quốc gia cần."

Khánh Vy cười khẩy. Cô không thèm nhìn vào chiếc iPad của anh, trực tiếp quay sang chất vấn: "Thuật toán? Big Data? Cậu định coi con người, tâm lý và cảm xúc của học sinh như những cỗ máy chỉ biết nhập liệu và xuất dữ liệu sao? Việc cậu dự báo một học sinh sẽ đạt điểm mấy dựa trên thói quen ngủ của họ giải quyết được vấn đề nhân văn cốt lõi nào của giáo dục? Cậu biến một nghiên cứu xã hội thành một bài toán lập trình khô khan vô hồn!"

"Ít ra nó khách quan, có thể đo lường và sai số được kiểm soát ở mức dưới 5%." Song Cường khoanh tay trước ngực, mắt nhìn thẳng vào Vy. "Còn cái gọi là 'giá trị nhân văn' của cô thì đo lường bằng gì? Bằng nước mắt của học sinh trong những bài khảo sát vô thưởng vô phạt? Một nghiên cứu khoa học mà không có tính chứng minh định lượng chặt chẽ thì chỉ là một bài luận văn cảm tính."

"Cảm tính? Cậu nghĩ những phân tích xã hội học, những lý thuyết hành vi đã được kiểm chứng hàng thế kỷ qua là cảm tính?" Khánh Vy rướn người về phía trước, ánh mắt rực lửa. "Nếu cậu không hiểu được sự phức tạp của bối cảnh xã hội tác động lên từng mẫu số liệu của cậu, thì cái bộ dữ liệu to lớn đó cũng chỉ là một mớ rác (Garbage in, garbage out). Cậu chạy mô hình ra kết quả, nhưng cậu không bao giờ hiểu được TẠI SAO kết quả lại như vậy!"

"Đó là lý do tôi dùng thuật toán để phân loại các cụm biến độc lập..."

"Cụm biến độc lập của cậu có bao gồm định kiến giới tính không? Có bao gồm chênh lệch thu nhập gia đình không? Có bao gồm bạo lực ngôn từ từ phụ huynh không? Những thứ đó cậu mã hóa thành số 0 và 1 như thế nào để nhét vào cái máy học của cậu?"

"Cô đang cố tình đẩy vấn đề sang hướng ngụy biện rơm (Straw man fallacy) để né tránh sự yếu kém trong phương pháp định lượng của mình." Song Cường vặn lại, cơ hàm hơi bành ra, dấu hiệu duy nhất cho thấy anh đang tập trung phản đòn.

Trận chiến ngôn từ nổ ra như pháo ran. Cả hai bắn phá luận điểm của nhau không thương tiếc. Những thuật ngữ chuyên ngành Tự nhiên và Xã hội liên tục bị ném vào không trung như những viên đạn. Cô Hoàng và thầy Minh ngồi xem, ban đầu còn định can thiệp, nhưng sau đó đành im lặng nhìn hai đứa học trò xuất sắc nhất trường đang "xé xác" đề cương của nhau bằng trí tuệ.

Mười lăm phút trôi qua. Bầu không khí trong phòng đã đạt đến độ sôi. Khánh Vy hơi thở gấp, đôi mắt đỏ lên vì sự ngoan cố của đối phương. Song Cường vẫn giữ vẻ mặt lạnh như băng, nhưng những khớp ngón tay đan vào nhau đã trắng bệch.

"Thôi, đủ rồi." Thầy Minh vỗ tay hai cái, ra hiệu dừng lại.

Cô Hoàng gật đầu, mỉm cười đẩy gọng kính. "Các em tranh luận rất xuất sắc. Thầy cô đã nhìn ra vấn đề của cả hai. Vy, Cường nói đúng, đề tài của em quá cũ và thiếu tính đột phá về công nghệ. Cường, Vy cũng nói đúng, đề tài của em quá cứng nhắc, thiếu đi chiều sâu nhân văn và không trả lời được câu hỏi 'tại sao'."

Thầy Minh tiếp lời, giọng điệu mang tính chốt hạ: "Do đó, giải pháp duy nhất là dung hòa."

Cả Song Cường và Khánh Vy đều nhíu mày.

"Dung hòa... như thế nào ạ?" Vy dè dặt hỏi.

"Chúng ta sẽ lấy mô hình Machine Learning của Cường làm công cụ," Cô Hoàng nói, gõ nhịp ngón tay lên bàn. "Và lấy khung lý thuyết xã hội học của Vy làm linh hồn."

Cô Hoàng rút một tờ giấy trắng, dùng bút lông viết lên đó một tựa đề mới.

“Ứng dụng khai phá dữ liệu đa chiều trong việc đánh giá và dự báo ảnh hưởng của áp lực học đường đến sức khỏe tâm thần học sinh: Một cách tiếp cận kết hợp giữa Định lượng và Định tính.”

Thầy Minh gật gù đắc ý: "Cường sẽ chịu trách nhiệm thiết kế bộ câu hỏi thu thập dữ liệu thô, xây dựng thuật toán và chạy mô hình phân tích để tìm ra những mô thức (patterns) ẩn giấu. Sau đó, Vy sẽ dùng các lý thuyết tâm lý, xã hội học và phỏng vấn chuyên sâu để giải mã các mô thức đó, chứng minh vì sao những con số đó lại tồn tại và chúng mang ý nghĩa xã hội gì. Các em thấy sao?"

Song Cường và Khánh Vy nhìn dòng chữ trên giấy. Trong thâm tâm, cả hai thiên tài đều phải thừa nhận một điều: sự kết hợp này thực sự hoàn hảo. Nó giải quyết được điểm yếu chí mạng trong đề xuất của cả hai người. Một công trình vừa có bộ khung toán học vững chắc, vừa có chiều sâu nhân văn.

Nhưng thừa nhận với giáo viên là một chuyện, chấp nhận làm việc dưới sự dung hòa này với kẻ đối diện lại là một chuyện khác.

"Em không có ý kiến về đề tài." Song Cường lên tiếng trước, thu lại chiếc iPad vào balo. "Nhưng em có một yêu cầu. Trong phần phân tích dữ liệu, em sẽ là người đưa ra quyết định cuối cùng về việc loại bỏ các mẫu nhiễu. Cô ấy không được can thiệp vào các con số của em."

Khánh Vy lập tức đáp trả: "Đồng ý. Đổi lại, trong phần thiết kế câu hỏi khảo sát và phân tích định tính, tôi sẽ là người quyết định các khái niệm (concepts) và thang đo tâm lý. Cậu không được đem mấy cái logic nhị phân máy móc của cậu vào giới hạn suy nghĩ của học sinh."

Cô Hoàng mỉm cười, một nụ cười hiền hậu nhưng đầy uy lực. "Vậy là thỏa thuận xong. Các em chính thức ký bản hợp đồng chung chiến tuyến này. Từ ngày mai, hai em sẽ được cấp một chìa khóa riêng của phòng đọc nhỏ ở góc thư viện cũ để làm không gian làm việc nhóm sau giờ học. Tiến độ là 3 tuần cho đề cương chi tiết. Bắt đầu đi."

Khi cả hai bước ra khỏi dãy nhà B, trời đã ngả bóng chiều.

Khánh Vy đi trước, Song Cường đi sau. Không ai nói với ai câu nào. Họ không phải là bạn bè, cũng chưa thực sự là đồng đội. Họ chỉ là hai kẻ bị trói chung trên một con thuyền, và cả hai đều quá kiêu hãnh để chịu nhường bánh lái cho kẻ kia.

Vy dừng bước ở chân cầu thang, quay lại nhìn Cường.

"Năm rưỡi chiều mai, tại thư viện. Đừng đến trễ." Cô nói gọn lỏn.

"Tôi chưa từng đến trễ trong đời." Anh lướt qua cô, ném lại một câu lạnh nhạt.

Bản hợp đồng đã được ký. Cuộc chiến thực sự giờ mới bắt đầu.