GIỮA HAI ĐỈNH NÚI

Chương 8: Vòng loại đầu tiên

Hội trường lớn của Sở Giáo dục thành phố sáng rực ánh đèn. Băng rôn đỏ treo ngang sân khấu với dòng chữ: Vòng loại Cấp Thành phố - Cuộc thi Nghiên cứu Khoa học & Xã hội dành cho học sinh THPT.

Bên dưới hàng ghế khán giả, không khí căng thẳng bao trùm. Các đội thi từ hàng chục trường chuyên và trọng điểm trên địa bàn thành phố đang rì rầm ôn lại kịch bản. Ở hàng ghế đầu tiên, Ban giám khảo gồm 5 vị giáo sư, tiến sĩ từ các trường Đại học lớn ngồi với vẻ mặt nghiêm nghị, tay cầm bút sẵn sàng "mổ xẻ" bất kỳ kẽ hở nào của thí sinh.

Khánh Vy và Song Cường ngồi ở hàng ghế thứ ba. Họ mang số báo danh 12 - đội cuối cùng trình bày trong buổi sáng.

Trong khi các đội khác vã mồ hôi hột, tay run run cầm tờ giấy note nhẩm lại từng lời, thì đội số 12 lại thể hiện một bức tranh hoàn toàn khác biệt. Song Cường ngồi thẳng lưng, nhắm mắt lại, hai tay đan chéo vào nhau đặt trên đùi. Hơi thở của anh đều đặn, nhịp tim không dao động. Bộ não của anh đang chạy ngầm hàng ngàn kịch bản câu hỏi phản biện. Khánh Vy ngồi bên cạnh, vắt chéo chân, một tay chống cằm, ánh mắt sắc sảo lướt qua từng vị giám khảo như một thợ săn đang đánh giá con mồi.

Cô không run. Áp lực đám đông chưa bao giờ là vấn đề với một thủ khoa Xã hội quen đứng trước hàng ngàn học sinh toàn trường.

"Đội mang số báo danh 12. Trường THPT chuyên Nguyễn Du. Đề tài: Ứng dụng khai phá dữ liệu đa chiều đánh giá ảnh hưởng của áp lực học đường đến sức khỏe tâm thần."

Giọng MC vang lên.

Cường mở mắt. Vy bỏ tay xuống. Cả hai cùng đứng lên một lúc, nhịp điệu đồng bộ đến kỳ lạ, rồi sải bước lên sân khấu. Không ai đi trước, không ai đi sau.

Đứng trước micro, Song Cường nắm quyền kiểm soát trước.

"Kính chào Hội đồng. Tôi là Song Cường. Và đây là cộng sự của tôi, Khánh Vy." Giọng anh vang lên rành rọt, trầm ấm, không một chút rung rẩy, lan tỏa qua hệ thống loa khắp hội trường. "Chúng tôi bắt đầu phần trình bày."

Mười lăm phút đầu tiên, hội trường chìm trong sự im lặng tuyệt đối khi Song Cường trình bày về thuật toán LCA. Slide chuyển mượt mà sau từng cái nhấp chuột của anh. Cách anh diễn giải các chỉ số thống kê, các dòng code phức tạp, và cách anh xử lý nhiễu dữ liệu... mạch lạc và khúc chiết đến mức vị giám khảo khó tính nhất ngồi giữa cũng phải khẽ gật gù. Không có từ thừa. Không có sự ngập ngừng. Lạnh lùng và chính xác như một lưỡi dao mổ.

Đúng ở phút 14:55, Cường kết thúc câu nói cuối cùng, lùi lại nửa bước.

Khánh Vy lập tức tiến lên. Sự chuyển giao diễn ra trơn tru như một cuộc chạy tiếp sức không có điểm dừng.

Giọng của Vy cất lên, thanh thoát, vang vọng và đầy nội lực. Khác với sự sắc lạnh của Cường, ngôn từ của Vy mang theo sức nặng của cảm xúc được kiểm soát chặt chẽ bởi lý trí. Cô giải mã những cụm số liệu vô hồn thành những chân dung tâm lý sinh động. Cô vẽ ra bức tranh về những học sinh đang phải gánh chịu kỳ vọng độc hại, sử dụng các lý thuyết xã hội học để chứng minh tại sao dữ liệu của Cường lại hiển thị như vậy.

Mọi ánh mắt trong hội trường bị cuốn chặt vào bài thuyết trình của cô. Cô biết cách nhấn nhá, biết cách dừng lại nửa nhịp để thông điệp ngấm sâu vào đầu người nghe.

Khi Vy kết thúc đúng vào phút thứ 30, một tràng pháo tay giòn giã vang lên từ phía cuối hội trường, lan dần lên các hàng ghế trên.

Nhưng thử thách thực sự giờ mới bắt đầu: Phần phản biện (Q&A).

Một vị giám khảo hắng giọng, kéo micro lại gần: "Đề tài rất thú vị. Nhưng tôi có một câu hỏi về phương pháp. Làm sao các em chắc chắn rằng thuật toán LCA của mình không tự tạo ra các cụm ảo (spurious clusters) do dữ liệu đầu vào quá nhiễu? Thuật toán không biết tư duy, nó chỉ gom nhóm theo toán học."

Một câu hỏi mang tính tấn công trực diện vào phần gốc của Cường.

Cường đưa tay chỉnh lại micro, chuẩn bị trả lời. Nhưng trước khi anh kịp mở miệng, giọng của Vy đã vang lên bên cạnh:

"Thưa thầy, đó chính là lý do chúng em không để thuật toán chạy mù quáng. Thuật toán là công cụ, nhưng các biến đầu vào đã được chúng em sàng lọc qua lăng kính của 'Lý thuyết Căng thẳng Xã hội' (Social Strain Theory) từ trước. Chúng em chỉ đưa vào mô hình những biến số có ý nghĩa thực chứng (empirical significance), loại bỏ các biến không liên quan để tránh hiện tượng rác dữ liệu."

Giám khảo hơi nhướng mày, có vẻ ấn tượng.

Cường lập tức tiếp lời ngay khi Vy vừa dứt câu, không để có khoảng trống nào: "Và về mặt kỹ thuật, thưa thầy, chúng em đã sử dụng chỉ số Entropy và tiêu chuẩn thông tin BIC (Bayesian Information Criterion) để kiểm định chéo số lượng cụm tối ưu. Kết quả BIC thấp nhất rơi chính xác vào mô hình 3 cụm, chứng minh đây không phải là cụm ảo do thuật toán tự sinh."

Hai câu trả lời. Một của Xã hội, một của Tự nhiên. Đan vào nhau chặt chẽ, tạo thành một chiếc khiên kép không thể xuyên thủng.

Vy bảo vệ tính hợp lý của dữ liệu từ góc độ con người. Cường bảo vệ tính chính xác của dữ liệu từ góc độ toán học. Họ không hề tập dượt trước việc ai sẽ trả lời câu nào, nhưng ngay trong khoảnh khắc đó, trên sân khấu đầy áp lực, bộ não của họ tự động đồng bộ hóa. Khi một người che chắn phần ngọn, người kia lập tức củng cố phần gốc.

Các câu hỏi tiếp theo được bắn ra liên tục. Đội số 12 đỡ gạt mọi mũi giáo bằng sự điềm tĩnh đáng sợ. Thỉnh thoảng, Cường chỉ cần liếc mắt sang nửa giây, Vy đã biết cô cần phải bổ sung phần lý thuyết. Hoặc ngược lại, Vy chỉ cần hơi nhíu mày, Cường sẽ lập tức ném ra một hằng số thống kê để dập tắt sự nghi ngờ của giám khảo.

Họ như hai mảnh ghép của một cỗ máy hoàn hảo, ăn khớp đến từng bánh răng nhỏ nhất. Sự khác biệt tư duy từng khiến họ cãi nhau nảy lửa trong thư viện, giờ đây trở thành vũ khí sắc bén nhất trên chiến trường.

"Đủ rồi. Cảm ơn hai em. Một phần bảo vệ xuất sắc." Vị chủ tịch hội đồng giám khảo mỉm cười, đặt bút xuống.

Khi cả hai bước xuống sân khấu, thầy Minh và cô Hoàng đã đứng đợi sẵn với nụ cười rạng rỡ.

Trưa hôm đó, kết quả vòng loại được dán trên bảng thông báo.

Trường THPT chuyên Nguyễn Du, đội số 12, đạt số điểm cao nhất thành phố, chính thức giành vé vào vòng Khu vực.

Giữa đám đông đang chen lấn chúc mừng các đội tuyển, Cường và Vy đứng ở vòng ngoài. Họ không có thói quen nhảy cẫng lên ăn mừng hay ôm nhau như những học sinh khác.

Khánh Vy quay sang nhìn Cường, mái tóc đuôi ngựa hơi đung đưa theo nhịp thở nhẹ nhõm của cô.

"Tôi phải thừa nhận," Vy nói, khóe môi hiện lên một nụ cười thật sự, "Chỉ số BIC của cậu xuất hiện đúng lúc lắm. Giám khảo đó định xoáy sâu vào lỗi quá khớp (overfitting) của mô hình."

Song Cường đút hai tay vào túi quần, đôi mắt đen thẳm nhìn cô. "Cô cũng vậy. Việc dùng 'Lý thuyết Căng thẳng Xã hội' làm khiên chắn để bảo vệ các biến đầu vào đã khóa chết đường lùi của ông ta."

Anh nói một cách bình thản, nhưng đó là lời khen ngợi cao nhất mà Song Cường từng dành cho một ai đó.

Họ đứng đó, đối diện nhau. Đối thủ truyền kiếp của nhau. Và giờ đây, là những người cộng sự hoàn hảo nhất của nhau. Không còn sự ngờ vực. Không còn sự cạnh tranh vị trí số một.

Có một thứ gì đó lớn hơn sự ganh đua đang thành hình. Nhưng cả Cường và Vy đều là những kẻ quá lý trí để gọi tên nó vào lúc này. Vòng loại đã xong, nhưng vòng Khu vực mới thực sự là trận chiến lớn. Và họ cần nhau, hơn bao giờ hết.